Mensen zijn niet de enige zoogdieren met een menopauze
​Vrouwen worden op een bepaald moment onvruchtbaar. Een fenomeen dat bij de meeste diersoorten zeldzaam is. Volgens de zogeheten grootmoederhypothese zou de menopauze een evolutionair voordeel hebben: oudere vrouwen vergroten de overlevingskansen van hun kleinkinderen doordat zij zorg en kennis kunnen bijdragen. Recent onderzoek in Oeganda werpt echter nieuw licht op dit idee.
Menopauze: geen puur menselijk fenomeen​
​
Hoewel de menopauze vaak als een uniek menselijk verschijnsel wordt gezien, is dat niet helemaal waar. Naast orka’s en sommige andere dolfijnen blijkt nu dat ook chimpansees een menopauze kennen. Amerikaanse wetenschappers onderzochten de Ngogo-groep, een populatie wilde chimpansees in Kibale Nationaal Park (Oeganda).
​
Daar zagen zij dat vrouwtjes stoppen met voortplanten rond hun 45e, maar toch nog tot hun zestigste kunnen leven. Dit is opvallend, omdat chimpanseegroepen normaal geen vruchtbaarheidspauze kennen: daar krijgen vrouwtjes vaak kinderen tot op latere leeftijd, zolang ze leven.
Wat urine ons vertelt​
​
De ontdekking van een menopauze bij chimpansees werd bevestigd met urineonderzoek. Oudere vrouwtjes lieten dezelfde hormonale patronen zien als wij vrouwen in de overgang: sterk verlaagde niveaus van oestrogeen en progesteron. Ook bij hen betekent dat een blijvende verschuiving in hun levensfase.
Gemiddeld brengen de Ngogo-vrouwtjes zo’n twintig procent van hun leven door in een postmenopauzale fase. Bij mensen ligt dat percentage nog hoger: wij vrouwen leven gemiddeld dertig procent van ons leven na de menopauze.
​
​
​
​
​
​
​
​
​
​
Waarom kiest de natuur voor een menopauze?​
​
Evolutionair gezien is de menopauze een opvallend fenomeen. Bij de meeste dieren gaat vruchtbaarheid door zolang het lichaam leeft. Waarom zou de natuur kiezen voor een vroege stop?
​
Bij mensen wordt dit vaak verklaard met de grootmoederhypothese: oudere vrouwen kunnen energie en zorg verleggen van hun eigen kinderen naar hun kleinkinderen. Daarmee vergroten zij de overlevingskansen van hun familie en geven zij hun genen indirect door. Denk aan hulp bij de opvoeding, voedsel verzamelen of kennis delen binnen de gemeenschap.
​
Bij de chimpansees in Ngogo gaat dit echter niet op. Daar verlaten dochters bij volwassenheid hun geboortegroep en verliezen ze het contact met hun moeder. Grootmoeders spelen dus géén actieve rol in de zorg voor hun kleinkinderen.
​​​​​​​​​Reproductief conflict of oude wijsheid?​
​
Hoe valt dit dan te verklaren? Wetenschappers spreken van de reproductieve conflict-hypothese. Volgens deze theorie vermijden oudere vrouwtjes concurrentie met jongere nieuwkomers in de groep. Door te stoppen met voortplanten besparen ze energie en kunnen ze die inzetten op andere manieren bijvoorbeeld in kennisoverdracht of voedselvergaring.
​
Bij orka’s is dit effect al vastgesteld: post-menopauzale vrouwtjes leiden hun groep vaak naar voedsel en beschermen de jongere generaties. Of dit ook geldt voor de Ngogo-chimpansees moet nog blijken, maar het zou betekenen dat “oude wijsheid” ook hier evolutionair nut heeft.
​
Een tweede verklaring is dat juist de uitzonderlijke omstandigheden in het Kibale Park deze fase zichtbaar maken. De Ngogo-groep leeft in een veilig gebied, met weinig roofdieren, veel voedsel en weinig menselijke verstoring. Daardoor worden vrouwtjes ouder dan in andere groepen, waar de levensverwachting vaak niet verder reikt dan vijftig jaar. Hier zien we een parallel met de westerse vrouw, die door betere leefomstandigheden en gezondheidszorg gemiddeld langer leeft en dus een langere postmenopauzale fase kent.
​
Beide theorieën kunnen naast elkaar bestaan​
​
De ontdekking bij chimpansees betekent niet dat de grootmoederhypothese voor mensen de prullenbak in kan. Waarschijnlijk spelen beide mechanismen grootmoederzorg én reproductief conflict – een rol bij het ontstaan van de menopauze. Daarmee wordt het bewijs sterker dat deze levensfase, met alle uitdagingen die erbij horen, een evolutionair voordeel kan hebben.
Wijsheid en waarde in onze tijd​
​
Wat deze bevindingen vooral laten zien, is dat menopauze geen ‘defect’ van de natuur is, maar een ontwikkelde strategie met betekenis. Het is een fase waarin ervaring, kennis en overzicht centraal kunnen komen te staan.
​
Op evolutionair niveau zien we hoe waardevol de bijdrage van oudere vrouwtjes kan zijn voor het voortbestaan van de groep. Hoe mooi zou het zijn als we die waarde ook in onze westerse samenleving opnieuw erkennen en de menopauzale vrouw weer de plek geven die zij verdient als drager van wijsheid en kwaliteit van leven?
​
Warme groet,
​
The big M word.
​
Is er een onderwerp waar u graag meer over wilt weten omtrent peri-menopauze en u niet kunt vinden op onze site laat het ons weten. info@thebigmword.nl
